Strona główna / Nasze sprawy / Archiwum Emigracji w Toruniu i jego działalność

GP #26, 17 grudnia 2011 r.

Archiwum Emigracji w Toruniu
i jego działalność

MIROSŁAW A. SUPRUNIUK

Wiosną br., Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego w Warszawie ogłosiło Narodowy Program Rozwoju Humanistyki, którego celem miało być rozwijanie i kontynuowanie kierunków badawczych o istotnym znaczeniu dla kultury narodowej. Do konkursu mogły być zgłoszone, co zaznaczono w regulaminie, „projekty badawcze obejmujące badania naukowe dotyczące długofalowych prac dokumentacyjnych, edytorskich i badawczych o fundamentalnym znaczeniu dla dziedzictwa i kultury narodowej, a w szczególności projekty obejmujące opracowanie zespołów archiwalnych, projekty obejmujące scalone opracowanie zespołów zabytków ruchomych i nieruchomych na terenach Polski i dawnej Rzeczypospolitej, projekty obejmujące kontynuacje prac edytorskich nad seriami wydawniczymi źródeł historycznych i literackich, projekty zmierzające do zakończenia lub podjęcia prac nad zespołowymi przedsięwzięciami badawczymi, projekty dotyczące spuścizny o szczególnym znaczeniu, edycje źródeł. Preferowane będą projekty z obszarów nauk humanistycznych zagrożonych utratą ciągłości pokoleniowej lub obszarów, gdzie taka ciągłość została utracona, projekty dotyczące problematyki rzadko będącej przedmiotem zainteresowań naukowych – zwłaszcza tam, gdzie należy się spodziewać możliwości rozszerzenia bazy źródłowej stanowiącej podstawę podejmowanych tematów, istotnych z punktu widzenia wiedzy o kulturze”. Spośród kilkuset zgłoszonych do konkursu projektów odnoszących się do zagadnień związanych z rozwojem badań nad tematami i obszarami zaniedbanymi w nauce, zaledwie część uzyskała finansowanie. Wśród tych wyróżnionych znalazły się dwa kilkuletnie projekty badań nad kulturą emigracji polskiej w Wielkiej Brytanii. Uzyskały one finansowanie. Oba będą realizowane w Toruniu na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika – w Archiwum Emigracji.

Wszystkie krytyczne uwagi, jakie kiedykolwiek zgłaszano pod adresem badań naukowych w Polsce, przylegają idealnie do studiów nad dziejami emigracji polskiej XX wieku. Przez ostatnie 20 lat, nie licząc krótkiego i bardzo niefrasobliwego okresu entuzjazmu wydawniczego tuż po roku 1990, gdy marnowano wielkie kwoty na przedruki w solidnych nakładach publikacji emigracyjnych leżących jeszcze w magazynach w Londynie czy Paryżu, których egzemplarze można było później kupić w tanich księgarniach, oraz przeznaczano horrendalne granty na tworzenie różnego rodzaju więcej lub mniej udanych leksykonów, słowników i encyklopedii emigracyjnych, powielających bezkrytycznie wiedzę gazetową, których wartość jest dzisiaj już niewielka, brak finansowania podstawowych badań nad tą najbardziej zaniedbaną przestrzenią polskiej kultury narodowej był zagadnieniem wstydliwym i przemilczanym. Rzadko, a piszący te słowa sam występował wielokrotnie o różne granty, z bardzo różnym skutkiem, decydenci pochylali się nad wnioskiem. Był taki moment, że brak finansów wydawał się barierą nie do pokonania i rozmyślaliśmy o apelu do społeczeństwa emigracyjnego i Polonii o datki na utrzymanie i zachowanie zgromadzonego w Archiwum Emigracji i Muzeum Uniwersyteckim dziedzictwa. Szczęśliwie udało się tego uniknąć, choć pomoc finansowa emigrantów wspierała naszą działalność przez lata dobrowolnymi i drobnymi kwotami. Wśród wielu przejawów takiej pomocy jedną trzeba tu wyraźnie wymienić: mam na myśli wielką donację Jana Winczakiewicza z Francji, która pozwala nam od kilku lat przyznawać stypendia dla studentów na pobyt w Paryżu.

Pojawienie się Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki przyjęliśmy w Toruniu jako szansę na wsparcie studiów nad dziejami i kulturą wychodźstwa polskiego; okazję, by po raz kolejny zwrócić uwagę na wartość gromadzonych zbiorów oraz konsekwentnie realizowanych prac badawczych, i niezbędność ich włączenia do dyskursu naukowego.

Archiwum Emigracji

Archiwum Emigracji powołane zostało w 1995 roku, zatem obchodziło niedawno 15-lecie swojej działalności. Wszelako jedynym przejawem „świętowania” jubileuszu była wystawa zaprezentowana w budynku Senatu RP w Warszawie. Senat bowiem, jako instytucja państwowa, dzieląc wartości, które przyświecają pracownikom Archiwum, wspiera działalność ośrodka finansując doroczną Nagrodę dla młodych pracowników nauki. W tym roku nagrody te przyznano po raz dziesiąty; po raz pierwszy rozdane zostały w roku 2000, wówczas fundował je śp. Tadeusz Walczak z Londynu.

Powstanie Archiwum związane było z przeświadczeniem, że wolne i niepodległe państwo polskie i jego instytucje powinny były po 1990 roku przejąć obowiązek opieki i ochrony dziedzictwa kulturowego emigracji polskiej. Nie tylko dlatego, że związane to jest z wielkimi wydatkami, które przez 50 lat ponosiła społeczność wychodźcza nie domagając się od nikogo pomocy, ale przede wszystkim z tego względu, że zachowanie spuścizny emigracji jest obowiązkiem państwa i wyspecjalizowanych instytucji, mogących zapewnić zarówno ochronę, konserwację, jak studia naukowe. Przez dziesiątki lat, w archiwach i bibliotekach zagranicznych oraz w stworzonych na obczyźnie polskich instytucjach i kolekcjach prywatnych gromadzone były zbiory druków, rękopisów, sztuki, pamiątek i innych materiałów polskich lub związanych z Polską. Wrogość wobec ustroju PRL powodowała, że przed 1990 rokiem wychodźstwo nie dzieliło się z państwem komunistycznym swoim dziedzictwem. Żelazna kurtyna spowodowała, że wiele cennych kolekcji, bardzo ważnych dla kultury polskiej, emigracyjnych spuścizn literackich znalazło się w instytucjach niepolskich, głównie amerykańskich, żeby wymienić tylko zdeponowane w Beinecke Library na Yale University rękopisy Witolda Gombrowicza, Aleksandra Wata, Konstantego A. Jeleńskiego i Czesława Miłosza.

Archiwum Emigracji nie powstało w próżni naukowej; uniwersytet toruński od wielu lat prowadził badania poświęcone literaturze emigracyjnej. Nie byłoby jednak Archiwum Emigracji bez przychylności Uniwersytetu, jego rektorów i pomocy wielu wybitnych osobistości polskiego wychodźstwa, których bezinteresowne zaufanie i pierwsze cenne dary umożliwiły start i w szybkim czasie rozwój nowego centrum archiwalno-badawczego. Nie sposób nie wspomnieć dwojga największych Przyjaciół i Dobroczyńców Archiwum: Stefanii Kossowskiej i Jerzego Giedroycia; dzięki ich przychylności i wsparciu w rozmowach z ofiarodawcami, Archiwum Emigracji w ciągu minionych 15 lat pozyskało ponad 350 różnej wielkości kolekcji archiwalnych, bibliotecznych i artystycznych z całego „polskiego” świata, stając się najważniejszym z ośrodków w Polsce dokumentujących dorobek kulturalny wychodźstwa polskiego w XX wieku. Archiwum Emigracji nie tylko gromadzi archiwalne, artystyczne i biblioteczne zbiory emigracyjne i dotyczące emigracji, dokumentuje relacje i wspomnienia, ale gromadzi też informacje o emigracyjnych zbiorach w kraju i za granicą oraz informacje o realizowanych pracach badawczych nad emigracją, a ponadto prowadzi własną działalność wydawniczą. To – obok organizowanych wystaw, seminariów naukowych, konferencji – również sposób na popularyzowanie proble­mów związanych z emigracją polską.

Najważniejszą i największą kolekcją archiwalną w Archiwum Emigracji jest archiwum tygodnika literackiego Wiadomości, założonego i re­da­gowanego w Londynie przez Mieczysława Grydzewskiego, a po jego śmierci w 1970 roku –  przez Michała Chmielowca i od 1973 przez Stefanię Kossowską. Archiwum Wiadomości, liczące kilkadziesiąt tysięcy listów i rękopisów (ale też meble, pamiątki po redaktorach i dzieła sztuki) jest darem Stefanii Kossowskiej i było praprzyczyną powstania toruńskiego ośrodka.

Największy ilościowo zbiór Archiwum Emigracji stanowią archiwa prywatne, naukowe, polityczne i literackie pisarzy, dziennikarzy, publicys­tów, artystów, ludzi teatru i wybitnych osobistości życia społeczno-kultu­ralnego wychodźstwa polskiego w XX wieku oraz badaczy emigracji z Polski. To one przyciągają do Torunia ponad stu badaczy z całej Polski rocznie. Wśród kolekcji archiwalnych, dzieł sztuki i zbiorów dokumentów, są materiały dotyczące Polaków w USA: Wacława Bakierowskiego, Marka Chuchały, Włodzimierza Drzewienieckiego, Krystyny Eichler, Anny Frajlich, Anatola Girsa, Henryka Glicensteina, Konstantego Hanffa, Zygmunta Haupta (posiadamy jedyny zachowany jego obraz), Janusza Ihnatowicza, Stanisława Jukowicza, Witolda Kaczanowskiego, Jerzego Kajetańskiego, Krystyny Kibish-Ożarowskiej, Mieczysława Kierkło, Felicji Krance, Jana Kotta, Jerzego R. Krzyżanowskiego, Danuty Mostwin, Tadeusza Mysłowskiego, Zygmunta Nagórskiego jra, Haliny Nelken, Róży Nowotarskiej, Stanisława Szukalskiego, Kazimierza Światocho, Ewy Thompson, Feliksa Tomczaka, Barbary Truchan, Leopolda Tyrmanda, Wojciecha Wasiutyńskiego, Józefa Wittlina, Tadeusza Wittlina, Aliny Żerańskiej i Pawła Zaremby – autora wydanej w 1957 roku Historii Stanów Zjednoczonych. Poza tym Archiwum posiada dokumenty: Centrali Złączonych Polskich Towarzystw, Bridge Port, CT, USA; Kapeli Polskiej pod Wezwaniem Orła Białego w USA; Koła Byłych Żołnierzy AK w USA; Chóru „Dana”; Ligi Morskiej i Rzeczna, Chicago; National Committee for Free Europe, USA; Ośrodka Polskiego w Martinez, CA, USA i wielu innych.

Wraz z archiwami i cennymi księ­goz­biorami historycznymi, Archiwum pozyskuje prace graficzne i malarskie, a nawet rzeźbiarskie. Dla opieki nad dziełami sztuki utworzono Muzeum Uniwersyteckie, a w 2009 roku powołano na UMK jedyną w Polsce katedrę historii sztuki polskiej na emigracji w Wielkiej Brytanii. Kolekcja sztuki jest bezcennym i poważnym warsztatem do badań historycznych. Wśród zgromadzonych prawie 10 tys. dzieł są prace artystów z całego świata, głównie z Wysp Brytyjskich i Francji, lecz także z USA, Kanady, Australii, Ameryki Południowej, Izraela i niemal wszystkich krajów Europy.

Archiwum Emigracji prowadzi badania naukowe samodzielnie oraz wspól­nie z innymi ośrodkami w Polsce i na świecie. Od 1995 roku wydawana jest seria opracowań pn. Archiwum Emigracji. Źródła i ma­teriały do dziejów emigracji polskiej po 1939 roku. Ukazało się w tej serii, nakładem Wydawnictwa Uniwersyteckiego, czterdzieści tomów. Wśród nich Between Lvov, New York, and Ulisses’ Ithaca. Józef Wittlin: poet, essayist, novelist, w edycji Anny Frajlich (wspólnie z Columbia University), Andrzeja Kłossowskiego Książka polska na obczyźnie. XX wiek, Sztuka polska w Wielkiej Brytanii 1940-2000, czy wspomnienia Jerzego Giedroycia.

Od roku 1998 ukazuje się jedyne w Polsce punktowane czasopismo poświęcone emigracji – Archiwum Emigracji. Studia, szkice, dokumenty. Czasopismo jest miejscem publikacji wyników badań nad różnymi aspektami kultury polskiej na obczyźnie oraz kultury emigracji z krajów Europy Środkowej. Od roku 2001 Archiwum Emigracji przyznaje Nagrodę „Archiwum Emigracji” za pracę magisterską i doktorską na temat emigracji polskiej po 1939 roku. Celem Nagrody jest promocja podstawowych badań naukowych nad różnorodnymi zagadnieniami związanymi z dziejami i dorobkiem wycho­dźstwa polskiego. Przyznawana jest za wybitne prace z dziedzin: literaturoznawstwo, historia, historia kultury i socjologia oraz historia sztuki. Nagrodę finansuje Senat RP.

Wyczerpujące informacje o zbiorach i działalności Archiwum Emigracji znajdują się w Internecie: http://www.bu.uni.torun.pl/Archiwum_Emigracji/

Duża dotacja na badania nad emigracją to nie tylko potwierdzenie wartości zbiorów, których inwentaryzację i studiowanie państwo polskie uznało za istotne w programie ochrony narodowego dziedzictwa kulturowego, to nie tylko zwrócenie uwagi na ogromny i zaniedbany „naukowo” obszar polskiej kultury narodowej, ale przede wszystkim jest to potwierdzenie, że toruński ośrodek – miejsce, w którym od 15 lat gromadzimy wszelkie archiwalia, księgozbiory, pamiątki i dzieła sztuki – jest mądrym pomysłem na kompleksową ochronę materialnego dorobku i świadectw wychodźczej kultury, popartym promocją i wszechstronnymi studiami naukowymi.

Projekty dotyczą: jeden sztuki polskiej w Wielkiej Brytanii, drugi – londyńskich Wiadomości. Tymczasem tych tylko dwóch aspektów, ale to początek nowego kierunku myślenia o emigracji. Gromadząc źródła, zbierając książki, dzieła sztuki, pamiątki i relacje, dyskutując o promowaniu zainteresowania emigracją, realizując wystawy i filmy dokumentalne itp., przesuwamy w Toruniu paradygmat badań nad emigracją polską XX stulecia na nieznane wcześniej obszary i pytania. Jeżeli przez owe 15 lat udało się nam wydać ponad 60 książek, zredagować i opublikować 15 tomów czasopisma, zrealizować prawie 50 wystaw, przyznać 40 nagród i wyróżnień, ufundować kilkanaście stypendiów, tylko dzięki opiece Uniwersytetu i pomocy emigrantów, grant Ministerstwa pozwoli nam na lepszą opiekę nad spuścizną polskiej emigracji. A z czasem na rozszerzenie badań na Stany Zjednoczone i Kanadę, może także Amerykę Południową i Australię.